Historia miejsca, w którym woda napędzała życie

 

Dziś trudno uwierzyć, że spokojna, leśna dolina, którą przemierzamy podczas spaceru, była kiedyś ważnym centrum gospodarczym w okolicach Szczecina. Przez dolinę płynie Osówka – niewielki strumień, który przez wieki dostarczał energii potrzebnej do pracy młynów. To właśnie od siedmiu młynów wodnych, które powstały w jej górnym biegu, pochodzi nazwa Dolina Siedmiu Młynów.
Dolina znajduje się w obrębie Parku Leśnego Arkońskiego, pomiędzy rejonem Głębokiego i Osowa. Dziś jest przede wszystkim miejscem spacerów i wypoczynku, ale zachowany układ stawów i pozostałości zabudowy przypominają o stuleciach obecności człowieka.

 

Woda, która napędzała młyny

 

W średniowieczu energia płynącej wody była niezwykle cenna. Zamiast silników spalinowych czy elektrycznych wykorzystywano koła wodne, które zamieniały energię nurtu na ruch potrzebny do napędzania żaren i mechanizmów młyńskich.
Osówka miała do tego doskonałe warunki. Jej dolina posiada naturalny spadek terenu, a wodę można było łatwo spiętrzać, tworząc stawy młyńskie. Spiętrzona woda kierowana była na koła wodne. Wzdłuż strumienia powstał cały kaskadowy system zbiorników i urządzeń hydrotechnicznych. Każdy kolejny staw pozwalał wykorzystać energię spływającej wody po raz kolejny, niżej w dolinie.

Źródła historyczne wskazują, że tradycja miejskiego użytkowania Osówki sięga średniowiecza. Jeden z najstarszych młynów – późniejsze Ustronie (Kaisermühle) – przeszedł na własność miasta Szczecina w 1277 roku. Książę pomorski Barnim I przekazał wówczas młyn miastu w zamian za wsparcie finansowe udzielone mu podczas konfliktu z Marchią Brandenburską. Oznacza to, że historia miejskiego władania młynami w tej dolinie liczy już blisko 750 lat.

 

Siedem młynów – siedem nazw

 

Z czasem w dolinie powstało siedem młynów, którym odpowiadały stawy młyńskie. Idąc wzdłuż Osówki, spotykamy nazwy:

Zazulin (Kuckucksmühle)

Ustronie (Kaisermühle)

Uroczysko (Schmetterlingsmühle)

Zacisze (Mutgebermühle)

Nagórnik (Bergmühle)

Łomot (Klappmühle)

Wyszyna (Obermühle)

Co ciekawe, zachowana mapa z 1590 roku pokazuje, że system młynów i stawów był już wtedy wyraźnym elementem krajobrazu. Mapa powstała w związku ze sporem dotyczącym własności i użytkowania jednego z młynów. Przechowywana dziś przez Archiwum Państwowe w Szczecinie dokument jest niezwykłym świadectwem dawnego krajobrazu.
Na mapie widać nie tylko młyny i stawy, ale również wsie, drogi, lasy, pola oraz sieć wodną. Budynki młynów przedstawiono jako niewielkie obiekty z czerwonymi dachami, a obok nich zaznaczono koła wodne. Dzięki temu możemy zobaczyć, jak wyglądała dolina ponad 400 lat temu. 

 

Młyny dla miasta i zmiana funkcji

 

Młyny przetwarzały zboże na mąkę dla mieszkańców Szczecina. W XVII wieku wszystkie siedem obiektów znalazło się bezpośrednio w rękach miasta i było oddawane młynarzom w dzierżawę.

W XIX wieku, wraz z rewolucją przemysłową i wprowadzeniem maszyn parowych, produkcja w młynach wodnych przestała być opłacalna. Na przełomie XIX i XX wieku dolina przekształciła się w popularne centrum wypoczynkowe dla mieszkańców Szczecina. W dawnych młynach urządzono restauracje, kawiarnie i ośrodki kolonijne (np. w Zazulinie, Uroczysku, Zaciszu, Nagórniku, Łomocie i Wyszynie).

Największą przemianę przeszedł młyn Ustronie (Kaisermühle). W 1925 roku wybudowano tam okazały kompleks wypoczynkowo-restauracyjny z salą widowiskową, garażami i stajniami. Co ciekawe i warte podkreślenia, okazały budynek dawnego Ustronia zachował się do dziś – obecnie mieszczą się w nich mieszkania będące w zasobie miasta.

 

Dolina dzisiaj 

 

Choć większość pozostałych obiektów młyńskich uległa po II wojnie światowej dewastacji i rozbiórce, w terenie wciąż widoczne są groble, przepusty, stawy oraz historyczne ukształtowanie terenu.

Dziś obszar ten stanowi cenny teren rekreacyjno-przyrodniczy i jest objęty ochroną jako Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Dolina Siedmiu Młynów i źródła strumienia Osówka”. Ekosystem doliny wciąż podlega dynamicznym zmianom – w ostatnich latach w rejonie stawu Uroczysko odnotowano m.in. aktywność bobrów, które budując tamy, wspierają naturalną retencję i tworzą nowe środowiska dla leśnej fauny i flory.

 

Ciekawostka:

W latach 70 podczas okresu stabilizacji i wielkich inwestycji na terenie doliny planowano wybudowanie ogrodu zoologicznego, na szczęście skończyło się na planach… .